Thúc đẩy giáo dục STEM ở nông thôn và miền núi: năm “người thầy” sẵn có

Thiên nhiên, khó khăn, lao động, văn hóa cộng đồng và chuyển đổi số là năm “người thầy STEM” mà học sinh nông thôn, vùng cao luôn có sẵn. Bài viết của KS. Đỗ Hoàng Sơn rút ra từ kinh nghiệm tập huấn giáo viên trong Dự án STEM cho trẻ em yếu thế.

Góc nhìnDự án STEM cho trẻ em yếu thế
Cô Đào Thị Hồng Quyên hướng dẫn giáo viên Bình Gia, Lạng Sơn dùng quả mận và tăm tre mô phỏng ảnh hưởng của sạt lở
Cô Đào Thị Hồng Quyên hướng dẫn các cô giáo Trường PTDTBT THCS Hồng Phong (Bình Gia, Lạng Sơn) dùng quả mận và tăm tre mô phỏng ảnh hưởng của sạt lở, rung chấn đối với nhà cửa. Ảnh: ĐHS, 4/2023.

Giáo dục STEM tích hợp Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học, học thông qua thực làm và gắn với đời sống. Vì thế, giáo viên và học sinh ở vùng cao và nông thôn đã có sẵn những thuận lợi khi học theo cách tiếp cận này.

Tác giả: KS. Đỗ Hoàng Sơn, đồng sáng lập Liên minh STEM. Bài đã đăng trên báo Khoa học & Phát triển; SEPA đăng lại có biên tập.

Năm “người thầy STEM” luôn có sẵn

“Giáo sư” Thiên nhiên. Học sinh nông thôn và vùng cao sống thường trực giữa cây cỏ, động vật, sông hồ. Có những trường ở thành phố phải dành hai tiết học chỉ để học sinh ngắm cây trong vườn và quan sát con sâu, trong khi đó là trải nghiệm hằng ngày của học sinh nông thôn.

“Phó giáo sư” Khó khăn. Học sinh vùng cao luôn phải giải những “bài toán tối ưu” mang tính sinh tồn: tiết kiệm tiền, năng lượng, sức lực, thức ăn, vật liệu. Vượt qua những khó khăn như vậy là một bài học mà học sinh thành phố không phải lúc nào cũng có.

“Gia sư” Lao động. Lao động trong gia đình và cộng đồng giúp các em quen với dụng cụ, máy móc và quy trình làm việc; được học thông qua thực làm, làm việc nhóm và quan sát sự sáng tạo của người khác.

Văn hóa cộng đồng. Tổ chức một lễ hội ở làng quê là một bài học về quy trình thiết kế kỹ thuật và tối ưu nguồn lực. Ở đó, học sinh cùng lúc học với cả ba “người thầy” kể trên.

Chuyển đổi số. Internet và điện thoại thông minh đã về đến những nơi hẻo lánh, giúp giáo viên và học sinh tiếp cận nhiều bài học STEM từ nhiều nguồn khác nhau.

Những lực cản cần vượt qua

  • Văn hóa đọc còn yếu ở nhiều nơi. Gần mười năm thử nghiệm cho thấy giáo dục STEM phát triển vượt trội ở những nơi làm tốt văn hóa đọc trong trường học như Thái Thụy (Thái Bình), Nam Trực (Nam Định), Thanh Chương (Nghệ An).
  • Thiếu đào tạo bài bản về quy trình khoa học và kỹ thuật. Học sinh có trải nghiệm thực làm qua lao động, nhưng hướng dẫn chủ yếu là truyền miệng kinh nghiệm, chưa giải thích nội dung khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học.
  • Không có trung tâm STEM ngoài nhà trường, trình độ ngoại ngữ còn hạn chế, và nhận thức xã hội về giáo dục STEM chưa cao.

Vì sao tập huấn giáo viên càng cần thiết ở vùng cao

Học sinh nông thôn và vùng cao không có điều kiện học ở các trung tâm STEM bên ngoài. Nếu giáo viên không được tập huấn, học sinh sẽ không được học theo cách tiếp cận này. Việc tập huấn cũng phải không tốn kém, không mất nhiều thời gian và không gây quá tải cho giáo viên thì mới khả thi.

Chương trình tập huấn do cô Đào Thị Hồng Quyên chủ trì, với sự trợ giúp của nhóm chuyên gia do TS. Đặng Văn Sơn (Trường ĐH Khoa học Tự nhiên, ĐHQG Hà Nội) phụ trách chuyên môn, đang triển khai ở 33 huyện của 15 tỉnh, thành phố. Cô Quyên vốn là giáo viên xuất phát từ trường làng và vẫn đang sống ở làng (huyện Mỹ Lộc, Nam Định), nên hiểu rõ thuận lợi và khó khăn của nông thôn, vùng cao.

Chương trình giúp mỗi huyện xây dựng một cộng đồng giáo viên STEM có thể triển khai ba hình thức giáo dục STEM theo chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo: dạy các môn Khoa học tự nhiên, Toán, Công nghệ, Tin học theo cách tiếp cận STEM; tổ chức hoạt động trải nghiệm ở câu lạc bộ STEM; và cho học sinh làm quen với nghiên cứu khoa học kỹ thuật. Bốn chuyên đề chính gồm Quy trình khoa học, Thiết kế kỹ thuật, Robotics và Nghiên cứu khoa học.

Cộng đồng giáo viên STEM của mỗi huyện, giảng dạy theo cách tiếp cận STEM hằng ngày và chia sẻ, phản biện với nhau trên các diễn đàn trực tuyến do phòng giáo dục quản lý, có thể coi là “người thầy giáo dục STEM” thứ sáu ở nông thôn và vùng cao.

KS. Đỗ Hoàng SơnĐồng sáng lập Liên minh STEM

Mỗi đợt tập huấn trực tiếp có khoảng 100–150 giáo viên THCS mỗi huyện. Những nội dung cụ thể, từ dùng điện thoại di động làm cảm biến đo âm thanh, ánh sáng phục vụ nghiên cứu khoa học đến tổ chức hoạt động theo quy trình thiết kế kỹ thuật chỉ với vật liệu tái chế, sẽ được giới thiệu trong các bài viết tiếp theo.